Deze website is deel van www.bruggelokaal.be.

De keuken

De keuken: een levenswijze, van duister naar licht.

Dirk Soenen

Verslag van het bezoek van de werkgroep Brugs Kokkerellen aan de tentoonstelling De keuken: een levenswijze, van duister naar licht in het museum Fondation pour l’Architecture in de Kluisstraat 55, 1050 Brussel.

Na een wandeling van een twintigtal minuutjes vanaf het centraal station door een minder gekend stukje Brussel kwamen we aan bij de ‘Fondation pour l’Architecture’ in de Kluisstraat .De tentoonstelling zelf vond plaats in een mooi gerenoveerd industrieel pand een oude garage of werkplaats, te oordelen aan de takel die zich nog in de inkom bevindt. Ons bezoek bracht ons doorheen de geschiedenis van de keuken. Na een korte introductie kwamen we aan het eigenlijke parcours: een overzicht van de keuken over een tijdspanne van pakweg de laatste 120 jaar. Na de keuken van onze grootouders, liepen we door de keuken van een stadswoning (met kelderkeuken) en een herenhuis (gelijkvloerse keuken) naar de keuken van de goedkope woning (vb. mijnwerkershuisje). Daarna werd het architecturaal allemaal wat strakker met de Cubex-keuken van de jaren dertig, een keuken uit de Cité radieuse van Le Corbusier en de Amerikaanse keuken( met koelkast en vaatwas centraal).Vanaf de jaren 60 werd het strakke opnieuw doorbroken en het steriele uiterlijk krijgt stilaan meer kleur en gebogen lijnen.

Vanaf de jaren 80 tekent men opnieuw voor de keuken waar op een ontspannen manier mag geleefd worden. Helemaal op het einde kregen we een hypermodern, functioneel (!), kookeiland te zien.Daarna werd het uitblazen langs een fotoreportage, die ons een blik gunde in de keuken van bekende en minder bekende bewoners.

Boeiend overzicht, veel bedenkingen en rake opmerkingen:

- De keuken ‘avant la lettre’.

We spreken hier over één ruimte waarin alles plaats vond: koken, zich wassen in de zinken badkuip, kaarten, confituur maken. Kortom: veel damp en drukte. De tentoonstelling presenteert een reconstructie van rond de jaren 1900.

- De keuken van de stadswoning, gevestigd in de kelderverdieping aan de straatkant. Engelse charme compleet met schotellift en smalle diensttrap. Nostalgie (?) die een mooie weerspiegeling maakt van de maatschappelijke ladder uit die tijd: helemaal onderaan het dienstpersoneel dat altijd paraat moet staan.

- Het herenhuis met zijn gelijkvloerse keuken, uitkijkend op de tuin. Vaak zien we de gootsteen aan het venster. Hier een prestigieus voor beeld uit die tijd: huis ‘Stoclet’ uit de Tervurenlaan van architect Josef Hoffman. Allemaal mooi om naar te kijken maar wat ons ook interesseerde was de keuken van de gewone man (sorry: nog al te vaak de ‘gewone vrouw’. Zeker in de tijd; en nu?)

- De keuken van het goedkope huis. Naar het voorbeeld van de architecten Pompe en Bodson die tekenen voor de keuken van ‘de mijnwerkerswoning’, ging men op zoek naar een functionele oplossing voor de kleine arbeiderswoning.

Men gaat experimenteren met keuken en bad in één ruimte (waarvan een mooi plan met badkuip, verzonken midden in de keukenvloer en afgedekt met de tafel wanneer het bad niet gebruikt wordt). Opnieuw allemaal mooi om zien maar wellicht niet besteed aan de doorsnee mijnwerker of arbeider uit de tijd.

- Vanaf de eerste wereldoorlog: op naar het functionalisme.

Met de opkomst van de appartementsgebouwen moet alles compacter en functioneler ontworpen worden: de opkomst van het alles-in-één keukenmeubel is een feit.

- Eind jaren ’20 tekent architect De Koninck de CUBEX-keuken. Deze werd tentoongesteld in het Paleis voor schone kunsten in 1930 op het 2de internationaal congres voor architectuur. Vanaf 1932 wordt de keuken industrieel geproduceerd. De standaard kubuselementen worden op elkaar geplaatst en gootstenen in gestampt metaal vinden er ook stilaan hun plaats in. Dit concept werd gedurende een dertigtal jaar verder ontwikkeld en doet zelfs nu nog heel hedendaags aan.

- In dezelfde periode gaan modernistische architecten hun keukens ontwerpen als laboratorium. De keukenplannen worden functioneel opgemaak, de plaats waar de vaat verzameld wordt, de was- en spoelsectie. De huisvrouw wordt een laborante met schort en synthetische handschoenen. Door de bewegingen en afstanden tussen werkblad en gootsteen te bestuderen gaat men keukens ontwerpen die ‘hogere prestaties opbrengen’.

- Le Corbusier tekent voor vernieuwing: zijn keukens zijn geen afgescheiden ruimte meer maar bevinden zich midden in het appartement, met een opening om schotels en vaat door te geven onder de bar. We zagen er een originele keuken uit de collectie van de Archives d’Architecture Moderne. Gevolg van dit concept is dat de kok/huisvrouw in de keuken kan deelnemen aan het gezinsleven. Een technisch gevolg is de aandacht voor de perfecte afzuiging van geur en rook door dampkappen.

- De Amerikaanse keuken zet deze traditie voort. Deze keuken staat centraal in de woning, enkel afgescheiden door een bar waaraan men kan ontbijten en aperitieven. De inrichting vraagt een verdere optimalisering van de werking van de dampkap. Twee basiselementen horen er steevast thuis in deze keuken: dampkap en – vaak bijna monumentale – koelkast (zelfs een voorbeeld met ingebouwd tv-scherm gezien! ). Volgens de begeleidende teksten weigerde de geëmancipeerde Amerikaanse huisvrouw zich te laten afzonderen in haar keuken. Het bleef echter wel HAAR keuken.

- ‘Joie de vivre’: gedurende de jaren ’60 wijkt men af van de laboratoriumkeuken. Kleur en meer speelse vormen doen hun intrede. Dit evolueert zo verder tot op heden. Allerlei concepten ontstaan: open keuken, terugkeer van de grote gezinskeukens, kookeiland, een alles-in-één-kast-studentenkeuken en niet te vergeten, de rustieke eiken keuken. De keuken wordt terug een leef- en ontspanningsruimte.

- Als slot zagen we nog een futuristisch, ‘hyperfunctioneel’ kookeiland, met een verschuifbare dampkap zodat het kan afgesloten worden als een perfecte bolvorm. Misschien wel iets voor een designwedstrijd maar voor ons, kokkerellers? Vooral functioneel voor wie nooit zelf kookt en enkel zijn kant-en-klaar menu opwarmt in de magnetron en daarna het schaaltje vakkundig deponeert in de vuilnisemmer.

- Tot slot was er de impressie die we meekregen in de fototentoonstelling. We zagen er keukens van bekende en minder bekende bewoners en…. neen, we zeggen niet bij wie we vooral niet willen uitgenodigd worden op een etentje.

- Uit recent onderzoek door IKEA blijkt dat de keuken de belangrijkste plaats in huis geworden is. Meer dan 52% eten in de keuken, 35% houden er familiegesprekken, 14% kijken er TV.

- De tentoonstelling gaf een mooi overzicht vanuit architecturaal standpunt. Dit werd doorspekt met de geschiedenis van o.a. keukenrobots en ander gereedschap en tal van illustraties waaruit – hoe kan het ook anders – Ronny enkele originele menukaarten uit het Brugse wist te halen. Kortom: fijn als uitstap en zeker voor herhaling vatbaar.